OSMANLI DEVLETİNDE GÖREV ALAN BAZI ERMENİLER

Agop Gırcikyan Osmanlı imparatorluğunun ilk elçisi (Paris)
Reşid Paşa’nın müşaviri
Osmanlı imparatorluğunun Paris’teki Elciliğinin Maslahatgüzarı (1834-)

Krikor Agaton Osmanlı PTT Umumi Müdürü (1864)
Hariciye Vekaletinde görevli (1848-1850)
Sahak Abro Hariciye Vekaleti Umumi Katibi (1850-)
Sebuh Laz Minas Paris Türk Elçiliği’nde Katip (1863)
Krikor Odyan Hariciye Muhakemat Müdürü (1870)
Serkis Efendi Hariciye’de Baş Sır Katibi (1870-1871)
Ovakim K. Reisyan İstanbul Vize kasabasının Mahkeme Reisi (1879)
Sakız Adası İhzari Mahkeme Reisi (1885)
Rodos Adası İhzari Mahkeme Reisi (1887)
Artin Dadyan Paşa Hariciye Müsteşarı (1880)
Diran Aleksan Bey Belçika’da Türk Sefiri (1862)
PTT Müfettişi
Yetvart Zohrab Efendi Londar Sefiri (1838-1839)
Hırant Düz Bey Mesine (İtalya) Sefiri (1900-1907)
Hovsep Misakyan Efendi La Haye’de Elçi (1900-1907)
Sarkis Balyan Kardağ’da ve İtalya’da Türk Konsolosu (1900-)
Azaryan Manuk Efendi Hariciye Müsteşarı
Kapriyel Noradunkyan Gazi Ahmet Muhtar Paşa Kabinesi’nde Hariciye Nazırı (1912)
Agop Kazazyan Paşa Maliye Nazırı/Hazine-i Hassa Nazırı
Mikael Portugal Paşa Maliye Nezareti Müşaviri (1886)
Ziraat Bankası Genel Müdürü/Hazine-i Hassa Nazırı (1891)
Sakız Ohannes Paşa Hariciye Vekaleti Umumi Katibi (1871)
Hazine-i Hassa Nazırı (1897)
Garabet Artin Davut Paşa Viyana Sefiri (1856-1857)
Lübnan Valisi (1861)
PTT ve Nafia Nezaretlerinde Nazır (1868)
Krikor Sinapyan Nafia Nazırı
Krikor Ağaton PTT Umumi Müdürü (1864)
Jorj Serpos Efendi Türkiye Telgrafları Umum Sekreteri (1868)
Osgan Mardikyan PTT Nezareti Nazırı (1913)
Tomas Terziyan,
Nişan Guğasyan,
Tavit Çıracıyan Mülkiye hocaları
Krikor Zohrap,Bedros Hallacıyan İstanbul Mebusları

Omurgalı olmanın örneği: Âkif

“Bir Destan Adam Mehmet Âkif Ersoy” adlı biyografisinin yazarı Abdurrahman Şen’le, Âkif’i konuştuk:

Ropörtaj: Gülcan Tezcan

Toplum olarak bir türlü üzerinde anlaşamadığımız kavramlar yüzünden ciddi gerginlikler yaşadığımız bir dönemde ülkeye birlik ve bütünlük ruhunu hissettiren en temel metinlerimizden İstiklal Marşı’nın şairi Mehmet Âkif Ersoy’u yeniden okumak daha büyük anlam taşıyor. “Büyük dava adamı, büyük aksiyon insanı, sözünün eri ve mahalle kahvesi konuşmasını aruzla şiire aktaracak kadar usta şair Mehmet Âkif'i Türk gençliğine anlatmak, tanıtmak yolunda bir

çabaya ihtiyaç var bugün!” diyerek milli şairimizi üzerine bir dizi çalışma başlatan kültür dünyasının önemli isimlerinden gazeteci-yazar Abdurrahman Şen, bugüne kadar bilinenden farklı bir Mehmet Âkif portresi koyuyor ortaya. Her türlü art niyetlerden ve siyasi tercihlerden arındırarak kaleme aldığı “Bir Destan Adam Mehmet Âkif Ersoy” adlı biyografisi Metropol Yayınları’ndan okura ulaşan Abdurrahman Şen’le Âkif’i, Âkif’in bugüne söylediklerini ve omurgalı olmayı konuştuk.

Âkif’in “dostluk” anlayışına, “söz verme” mantığına, “doğruluk” kavramına kattığı örnek davranışlardan birini uygulayanı gördüğümüzde, göklere çıkartıyoruz artık. Oysa Âkif’te bu hasletlerin fazlası var ve samimi olarak var.

* Mehmet Âkif'le ilgili bugüne kadar bir çok tanımlama yapılmışken siz ilk kez O'nun için “Bir Destan Adam” tarifini yaptınız. Mehmet Âkif'i “Bir Destan Adam” yapan nedir?

Mehmet Âkif Ersoy’un yanında uzun süre geçiren ve bugün elimizdeki en detaylı Âkif bilgilerini bırakanlardan biri olan Mithat Cemal Kuntay, Âkif’in kişiliğini özetlerken; “İlk tanıdığım zaman ona inanmadım: Bir insan bu kadar temiz olamazdı. Fena aktör, melek rolünü oynamaktan bir gün yorulacaktı. Gayri tabiî bir faziletten yorulan yüzünü bir gün görecektim. Fakat otuz beş sene bugün gelmedi. Otuz beş sene onun yanından her çıkışımda, kendime hep bu sualleri sordum: Bu tevazu, kendi kendini inkâr derecesine nasıl çıkıyordu? Mahrumiyetlerden yılmayan ahlakıyla, kendisini nasıl kahraman sanmıyordu? Onun temizliği yanında insan kendi günahlarından muzdarip olurken, o, kendisinin sizden başka olduğunu nasıl görmüyordu?” diye soruyor.

Âkif’in “dostluk” anlayışına, “söz verme” mantığına, “doğruluk” kavramına kattığı örnek davranışlardan birini uygulayanı gördüğümüzde, göklere çıkartıyoruz artık. Oysa Âkif’te bu hasletlerin fazlası var ve samimi olarak var. Hiçbir günü birlik mülahaza Mehmet Âkif’in “doğru bildiği”nden sapmasına gerekçe olamıyor. Bugün özlemini çektiğimiz “omurgalı” olmanın neredeyse tek örneği Âkif.

Mehmet Âkif’i bugüne kadar anlatan büyüklerimiz, dostlarımız; Mehmet Âkif Ersoy’u tanımak ve tanıtmak için; “Millî marşımızın şâiri”, “İslâm şairi”, “Millî şair”, “mütercim”, “hâfız”, “Türk dilinin usta şairi”, “hatip”, “güreşçi”, “özellikle ney ile meşgul olan bir musikişinas”, “başarılı bir yüzücü”, “camideki şair”, “uzun mesafe yürüyücüsü”, “aruzu Türkçe’ye uyarlayan şair”, “Birinci Büyük Millet Meclisi’nde Burdur Mebusu”, “büyük fikir adamı” ve “söyleyip yazdıklarını yaşayan örnek bir insan” gibi sıfatları uygun görmüştü O’na. Ve bu sıfatların hepsi de son derece uygun Âkif için. O halde bu kadar zengin sıfatın hakkını veren bir insanın, daha yaygın biçimde anlatılması gerektiğini düşündüm.

“Destan” kelimesinin taşıdığı anlam bütünlüğü içerisinde de Âkif’i tanımlarken, “Bir Destan Adam” demeyi uygun gördüm. Hayatının ve özelliklerinin çok azı günümüz insanları tarafından bilinen Âkif’i, tarihî gerçekler ışığında destan gibi anlatmalı, gelecek kuşaklara da taşımalıyız, diye düşünüyorum.

*Milli şairimizle ilgili bir çok biyografik çalışma varken neden yeni bir kitap yazmaya ihtiyaç duydunuz? Bu çalışmayı diğerlerinden ayıran farklar neler?

Maalesef edebiyat tarihimiz de siyasî kamplaşmalarımızın esiri olmuş durumda… Bu yanlış tercihin sonucu olarak da İstiklâl Marşımızın şairi Mehmet Âkif başta edebiyat tarihlerimiz olmak üzere bir çok kaynakta hak ettiği nisbette yerini almıyor.

Her fırsatta dile getirdiğim bir ayıbımız var. Milli marşımız bugün okullarımızda, “içindeki yabancı kelimeler” eklemesiyle inceleniyor, tahlil ediliyor. Lise mezunlarımızın birçoğu, ders kitabında gördüğünden fazla bir bilgiye sahip değil Âkif hakkında. Bu eksikliği bir özet kitapla gidermek isteyerek, sadece İstiklâl marşımızın yazılışı, kabulü çerçevesinde küçük bir çalışma yapmıştım 2 sene önce. Bu kitabı görüp beğenen değerli ağabeyim Mustafa Miyasoğlu, çalışmamın genişlemesi gerektiğini söyledi bana. Sonra Metropol Yayınları sahibi sevgili kardeşim İrfan Koçyiğit’le yapmış aynı görüşmeyi. Ve İrfan kardeşimle bir araya geldik. Amacım Âkif’in farklı özelliklerinin hepsinin altını çizmekti. İnşallah başarmışızdır.

İki asırdır kafalar karışık

* Mehmet Âkif'in yazdığı 'İstiklâl Marşı'nın birleştiriciliğine vurgu yapıyorsunuz kitabın önsözünde. Ancak milli şairimiz böylesi bir eser ortaya koymuş olmasına rağmen hep belli bir kimlik içinde görülmek ve gösterilmek istendi. Neden böyle bir kalıba sıkıştırılmak istendi Âkif'in kişiliği?

Türkiye’nin kafası neredeyse 2 asırdır karmakarışık. Toplumun önünde bulunan bir çok kimse de daha çok taraftar bulmaktan tutun da kendini, ideolojisini haklı göstermek gibi gayretler içerisine girdiklerinde gerçekler üzerinden konuşmayı tercih etmiyorlar. Çünkü o yol bilgi gerektiriyor en başta. Oysa sloganlar, şekiller, simgeler üzerinden konuşmak kolay… Sloganlarla gaza getirilen kitlelerin şekillerle gözlerini boyamak, simgelerle hedeflerini şaşırtmak mümkün. Âkif söz konusu olduğunda da durum değişmiyor. Bugün ülkemizde yüz binlere hitap edebilen köşelere sahip “gazeteci / yazar” sıfatlı bir çok insan, Âkif konulu bir şeyler çiziktirirken; “Âkif Atatürk devrimlerini içine sindiremedi ve ülkeyi terk etti. Fesi çıkarmamak için Mısır’a gitti!” diyebiliyor mesela…

Oysa Âkif’in fes ile adeta dalga geçen mısraları olduğunu, bahsi geçen yasal düzenlemenin Mısır’a gidişten 2 yıl kadar sonra yapıldığını bile bilmiyor bu yazarlar!

Örneklemeye kalkarsam sayfalar yetersiz kalabilir ama… Sadece kitabıma aldığım “Müslümanlar neden geri kaldı?” başlıklı bölüme göz atmak bile Âkif’in nasıl ileri görüşlü bir aydın, nasıl geniş düşünceli bir entelektüel olduğunu ayan beyân ortaya koyuyor… Peki, Âkif neden böyle bir kalıba sıkıştırılmak istenmiş olabilir? Toplumu bilgiyle, gerçeklerle değil de sloganlarla, şekiller ve simgelerle yönetmeyi bırakmak istemeyenlerin kültürel hıyanetinden, diyelim kısaca buna da.

*Mehmet Âkif'in hayatını incelerken sizi en çok etkileyen ne oldu?

Bugün yitirdiğimiz ve özlemini çektiğimiz ne kadar haslet varsa üzerinde toplamış olması. Omurgalı olması yani… Ve bilgisi, hoşgörüsü, tevazuu…

*Kitapta Mehmet Âkif'in Nasrullah Camii'ndeki vaazının da tam metnine yer vermişsiniz. Bu vaazı bu kadar önemli kılan nedir?

O dönemi kısaca hatırlarsak: Başta İngilizlerin desteğindeki Yunan birlikleri Eskişehir önlerine kadar gelmiş. Dahilî ve haricî kimi yönlendirmelerle, propagandalarla ve yorgunluktan, bezginlikten, ümitsizlikten dolayı halkın savaşacak gücü ve inancı neredeyse tabana vurmuş. İşte böyle bir ortamda, Ankara’dan, Mustafa Kemal’den gelen davetle Sebilürreşad’ı da taşıyarak Ankara’ya giden Âkif hemen Hacı Bayram’da vaazla halkı uyarmaya başlıyor. Ardından Kastamonu Nasrullah Camii’nde de bir vaaz veriyor. Bu vaaz Sebilürreşad’da yayınlanıyor ve bölgelerin kuvvet komutanları tarafından da derginin bu sayısı çoğaltılarak, ordu birliklerine, bölge halkına da bu vaazda dile getirilen mesajlar ulaştırılmış oluyor. Millî Mücadele’ye halkın katılımını sağlamak açısından son derece önemli bir nokta burası. Bu vaazın belki de daha önemli tarafı bana göre muhtevası. Ekonomiden, uluslar arası siyasete kadar öyle detayları ele almış ki Âkif. Bugün bile böylesine ihatalı siyaset, kültür, ekonomi ve askerî ağırlıklı bir konuşmayı bir arada yapabilecek insan kıtlığımız olduğunu söylemek abartı olmaz sanırım. Mesela mükemmel bir batı tahlili var bu vaazda. Örneklerle, “Yenilemez” görülen batının aslında bir de komünizm belasıyla uğraşmak zorunda olduğunu da detaylı biçimde anlatıyor bu vaazında Âkif. Ve halka umut aşılıyor. Batının yenilebileceğini ortaya koyuyor. Mücahede ruhunu ateşliyor milletin. Metni okuyanlar, ne demek istediğimi daha iyi anlayacak sanırım. (sanatalemi.net)

Öğrenciler, Âkif’i not kaygısıyla tanıyor

* Mehmet Âkif'in şairliği kimilerince pek kabul görmez, eleştirilir. Ancak kitabınızda yer alan görüşler tam tersini söylüyor. Bu anlamda da hakkı teslim etme anlamı mı taşıyor bu çalışma?

O noktaya olabildiğince girmedim aslında. Sadece dönemin edebiyatçılarının görüşlerinden alıntılarla yetindim ki o kadarı bile gerçeği görmemize yetiyor eğer art niyetli ya da kompleks sahibi değilsek. Bugün Necip Fazıl’ın şiirini sınıflandıranlar olduğu gibi Mehmet Âkif’te eleştirecek başka bir konu bulamadıklarından olacak; “Ama iyi bir şair değildi!” diyenler var. Onlara da Safahat’ı okumalarını tembihleyeceğim. “İ’tiraf” başlıklı şu dörtlüğü de Âkif’in şairliğine laf söyleyenlere ithaf etmek gerek. Âkif diyor ki; “ Safahat’ımda, evet, şi’r arayan hiç bulmaz / Yalınız bir yeri hakkında ‘Hazin işte bu’ der. / ‘Küfe’? Yok. ‘Kahve’? Hayır. ‘Hasta’? Değil. Hangisi ya? / Üç buçuk nazma gömülmüş koca bir ömr-i heder!” Daha başka söz söylemeye, bu tevazu karşısında sözü uzatmaya gerek var mı?

* Bugün bu ülkenin çocukları ülkenin milli marşını yazan şair hakkında ne kadar bilgiye sahip? Milli Eğitim Bakanlığı bu konuda üzerine düşeni yapıyor mu? Yani ders kitaplarının ön sayfalarına İstiklal Marşı'nı basmak yeterli mi yeni nesillere bu duyguyu vermek için?

Lise mezunlarımız, not kaygısıyla öğrenebildiği bilgi kırıntılarıyla tanıyor milli marşımızın şairini. Hele bir de yanlış bir edebiyat öğretmenine denk gelmişlerse, yanlış bilgilerle de tanıdığını sanıyor. Millî marşın şairini anma günlerine üst düzey devlet büyüklerinin katılmasına bu millet son 10-15 yıl içerisinde şâhit olmaya başladı neredeyse. İstiklâl Marşı karşısında hazır ola geçenler, İstiklâl Marşı’nın manasına karşı sanki mücadele veriyor. Neyse ki bu tablo Âkif’i anlama ve anlatma noktasında müsbete doğru yön değiştirmiş durumda. Yeni nesillere daha doğru ve kalıcı biçimde tanıtabilmek için; Âkif hakkında araştırma ve değerlendirme kitapları, şiirler, hikâyeler yazılmalı, tiyatro oyunları sahnelenmeli. Filmler çekilmeli. Çağdaş iletişim araçlarının tümü bu iş için seferber edilmeli kısacası.

Mehmet Âkif’in filmi de çekilmeli

Bugüne kadar sürdürülen suskunluk bile başlı başına bir ayıp. Ama bu canlanma da ümit verici. Umalım ki kısa süre içerisinde milli şairimizin hakkıyla tanınması ve hâtırasının yaşatılması için daha plânlı ve programlı adımlar atılır. En son Mevlâna Yılı dolayısıyla da gördük ki gücü elinde bulunduranlara yakın durabilen, yaklaşabilenler bir şeyler yaptırabiliyor. Ama yapılanlar güdük kalıyor. Çünkü; kültürel ayaktan uzak, ekonomik çıkışlı hareket edilmiş oluyor. Oysa işe nereden başlanacağına karar verilerek plânlı programlı bir çıkış gerek. O zaman daha doğru hamlelerde bulunmak mümkün olur.

* Sizin çalışmalarınızın kitapla sınırlı olmadığını biliyoruz, diğer projeleriniz neler ve ne aşamada?

“Bir Destan Adam” isimli kitabı hazırlarken, bazı olaylar adeta birer birer gözümün önünden geçti. Yine böyle bir anda, hazırlıklarda bana yardım etmekte olan Yahya Kemal Baş kardeşime; “Biz bunun filmini de çekmeliyiz!” dedim. O günden sonra da hazırlığın her aşamasında böyle bir ihtiyacın varlığını daha bir derinden hissettim. Şimdi kitap yayınlandı. Şu andan itibaren söz konusu filmimin senaryosu üzerinde çalışmaya başlamış bulunuyorum. Kısmetse 2009 yılı sonlarında “Bir Destan Adam” filmimiz hazır olur. Âkif’le ilgili birçok film çekilebilir, çekilmeli de. Biyografi çekmenin tüm zorluklarını en aza indirerek böyle bir işe kolları sıvadık. İnşallah mahcup olmayız hem seyircilere hem de Âkif merhuma.

Mehmet Akif, vatanperver Kur’an nurunun tebliğcisiydi

Devlete ve millete ömrü boyunca hizmet eden Mehmet Akif, vatanperver, üretken entelektüel bir yazar, şair, siyaset adamı, idealist bir aydın, Kur’an nurunun tebliğcisi bir ahlak adamıydı. O, Dünya İslam Birliği için Hilafet kurumunun tıpkı Vatikan gibi mutlaka yaşatılıp, ihya edilmesinin şart olduğu fikrindeydi. Bu, şairin genç nesiller tarafından ibret ve örnek alınacak siyasi bir görüşü olabilirdi.

On yıldan beri Türkiye dışında ve en çok Mısır’da oturmakta olan “Safahat” müellifi Mehmet Akif, iki gün evvel Halep’ten şehrimize gelmiştir…” Akif zamanın büyük bir bölümünü Bereketzade Cemil Ağanın konağında halkla sohbet ederek değerlendiriyordu. Her gün Asi Nehri kıyısında düzenli olarak yürüyüş yapıyor ve sonra da dinlenmeye çekiliyordu. Şair, yıllardır yaşadığı Mısır gurbeti ve çöl sıcaklarından, iklimi, coğrafyası ve sosyo-kültürel yapısıyla Anadolu’nun doğal uzantısı olan Antakya’da gönüldaşlarıyla kucaklaşıp, hasret giderdi. Halkın işgal acısını ve Anavatana hasretini birlikte yaşadı. Kötü günlerin ömrü kısa olacaktı. Onlara umut ve moral verdi, sıkıntılarını sohbetlerle paylaştı.

Ali İlmi Fani, Filozof Rıza Tevfik’e yazdığı 14 Ağustos 1935 tarihli mektubunda konuya şöyle değiniyordu:

“Perşembe akşamı Akif Beyefendiyle beraber Halep’e yetiştik. Geceyi Refik Halid beyin yanında geçirdik. Ferdası sabahı Antakya’ya geldik. Kendisini Bereketzade Cemil Beyin konağına misafir eyledim. Cemil Beyle Hilvan’da tanışmışlardı. Hakkında pek ziyade hürmet göstermekte ve bu suretle istirahatını temine çalışmaktadır. Akif Bey vaziyetten pek memnundur, ancak kendisinden bir saat ayrılmak dahi kabil olmadığından benim hürriyetim elimden gitmiştir. Hatta şu kısacık mektubu bile size beş gün sonra yazmaya vakit bulabildim…”

Sağlığı dolayısıyla, Akif’e: fazla yormadan günübirlik kısa turlar düzenleyerek ve çift katananın çektiği payton-hantürlerle yakın çevredeki mesire yerleri gezdirildi. Asırlık çınar gölgeleriyle Narlıca yolu üzerindeki Maşuklu, suları ve şelaleleriyle ünlü Harbiye ve Tosunpınar’da leziz memleket yemekleri ikram edildi. Akif’in bir aylık Antakya ziyaretinin üç günü hariç hepsi de şehir merkezindeki Cemil Ağanın konağında geçti. Sadece üç gün de Tosunpınar’daki Halefzade Mesrur Ağanın çiftlik konağında geceledi. Akif’in 1935 yılınsa misafir edildiği Konak şimdi Tosunpınar Ortaokulu olarak değerlendiriliyor.

Sabah ezanına dek süren sohbetler

Şair: Antakya’dan, İstanbul’da bulunan prenses Emine Abbas Halime yazdığı mektupta bu şehri ve halkını övmekten bitiremiyor. “…Antakya şehri sırtını Habibi Neccar dağına vermiş, ayaklarını Asi nehrine uzatmış, gözlerini de karşıki Toros cibaline dikmiş, ağaçlık, bahçelik, zeytinlik, bağlık, sulak, yemyeşil bir Türk yurdu… Değersiz eserleri dolayısıyla fakire gıyaben aşina çıkan ahali, fevc fevc ziyaretime geldiler. Davet davet alıp dağlara, bahçelere, bağlara götürdüler. Hele konağına indiğim Cemil Bey, ev sahipliğini bendenize devrederek, mahcup bir misafir gibi kendisi bir köşeye büzüldü. Ahçılar, hizmetçiler bütün emirleri bendenizden telakki eder oldular. Asıl beylerine hiçbir şey sormaz oldular.! Asalet mutlaka kendini gösteriyor. Asil adam ne kadar düşse, gene sağlam bir tarafı kalıyor…”

Gördüğü samimi ilgi ve misafirperverlik onu çok mutlu etmişti. Tabiplerin tavsiye ettikleri gibi beslenme disiplinine riayet ettiğinden çok rahatlamıştı. Üşüyüp-titreme ve arkasından yüksek ateşle seyreden bir nöbet geçirince 22 Ağustos 1935 günü Akif’e tekrar sıtma aşısı yapıldı. Bereketzade Cemil Ağanın konağında bazı gece sohbetler, künefe-kerebiç ve taş kadayıf ikramlarıyla sabah ezanına kadar sürerdi.

Fransızlara karşı direnen Osmanlı torunu, bağımsızlık yanlısı çeteler, Ubeydiye üzerinden gelip ansızın Cisir Hadid Karakolu’nu çapraz ateşe alarak sekiz askeri öldürdüler. İşbirlikçi milislerin kılavuzluğunda ve cebri gece yürüyüşüyle üstün silahlarla donanmış bir Fransız ordusu iz sürerek Aşağı Kuseyr yaylasına indi. Fransız birliklerine karşı çarpışan Çetelere devamlı yardımlarıyla destek veren Beberte köyü baskınında dört şehit verdik. Harmanlar yakıldı, döven ve cercerlere koşulu büyükbaş hayvanlar kurşunlandı. Hele çete İzzettin Konuralp’e yataklık eden Büyükburç köyü Amık yolu ve Yanıkali üzerinden cebel toplarıyla bombardıman edildi. Fransız lejyonerlerine karşı dişediş-gözegöz çarpışan çetelerimiz Fransız ve paralı askerler-lejyonerlere karşı tam bir taciz sebebiydi. İşgalden sonra ilk dört yıl çete savaşlarıyla İşgalci düşmanların sesi-soluğu kesilmişti. Silahlı mücadelede kesin sınırlarla dost belli, düşman belliydi. Ama on beş yıllık belirsizliği ancak Ankara’nın müdahalesi çözebilecekti.

Akif’i ağlatan şiir

Ali İlmi Fani, Ankaradan gelen Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yayınlanan Yayladağlı şair Ahmet Türkmen (Teymur)”un “Firakından ey Antakya kara bahtım sana ağlar” diye başlayan şiiri Akif’in huzurunda okudu:



Hilal gitmiş, salip gelmiş ne matem tutmuş afakın,

Bahar ağlar, harif ağlar, sana Seyf-ü şita ağlar

Ezan mahkum, Salip hakim aman ya Rab nedir hikmet?

Buna elbet diyar ağlar, melek ağlar, sema ağlar.



Garip bir hükm ile Misak-ı Milli nakzedilmiştir.

Bu davada değil millet, desatiri kaza ağlar.

Yetim kalmış bu yerlerde hezeran Türk’ün evladı.

Eder feryad mezalimden, felekde ses-seda ağlar.



Belayı dehrile bağrım nasıl yanmış ki ey Teymur!

Hayat benden kaçar, eninimden cefa ağlar…



Safahat’ın duyarlı şairi bu mısraları yüreği kabarak ve duygulanarak dinledi, gözleri doldu.

Akif Antakya halkının Fransız işgalinden duyduğu ezikliği ve Anavatan hasretiyle hürriyete olan zaptedilmez arzusuna yakından şahit oldu. Minarelerde okunan ezanla, çevresinden kulağına ulaşan, Türkçe’nin Arapçayla zenginleşen şeker gibi Antakya şivesi, Ona Fatih’te geçen gençlik yıllarını hatırlatıyordu. Üsküdar’ı, Beylerbeyi’ni, Çamlıca’yı hatırlatıyordu…

Camlı kahvenin gramofonlarından son melodiler etrafa yayılıyor. “Bağdat’ın hamamları-Yanıyor külhanları…” arkasından,” Şu karşıki dağda kar var duman yok” Akif bu türküleri zevkle dinliyordu. Asi nehri doluluğunca ve üzerinde sürükleyip götürdüğü kütüklerle birlikte, Süveydiye’ye doğru akıp gidiyor. Müziğe karşı büyük ilgisi ve sempatisi olan Akif’in, Antakya türküleriyle kulakları yıkanıyordu. Yenikapı ve Sultanahmet’teki gelenekler Antakya’da aynen yaşanıyordu. Bu ne büyük mutluluktu.

Hatay devletinde “Akif” törenleri

İskenderun Sancağının Ankara’ya mı, yoksa Şam’a mı bağlanacağının siyasi platformda konuşulduğu, Pilebisit yahut referandum tartışmalarının sürekli gerginliklere sebep olduğu en kritik günlerde Akif’in vefat haberi Antakya’ya ulaştı. Onun kadim dostları ve sevenleri, merhum şair aralarındaymış gibi tekrar toplandılar. Misafir olduğu Cemil Ağanın konağında muazzez ruh-u şerifine hatimler indirildi. En çok üzülenlerden biri de eski arkadaşı ve Akif’i Lübnan gurbetinden alıp getiren davet elçisi, edebiyat öğretmeni Ali İlmi Faniydi. Teessürünü ve duygularını Akif tarzı şiire sığınarak, beyaz kağıda döktü.




Ey, bağrıyanık şairi İslam elinin gel!

Gel, bağrına basmak için açıldı sana her el.

Dalma ebedi uykuna bir lahza uyan da,

Ruhumdaki hicranları sil gel de şu anda.



Bak, başka bahar arzediyor şimdi tabiat,

Doğmuş gibidir afakına fecr-i ezeliyet.

Zulmet eridi, her yer ışıklarla donandı,

En gamlı gönüllerde ne sevdalar uyandı.



Geldindi, fakat faslı hazanıydı bu yurdun.

Baktın da solan rengine, vurgun gibi durdun.

Sezmiştin onun çektiği a’lamı derinden,

Asi’ye düşen gözyaşının mevcelerinden.



Fikrinde geçen bahse hemen nokta koymuştun

Şu şiiri hazin bir sesle okumuştun:



“…Viranelerin yasçısı baykuşlara döndüm,

Gördüm de hazanında bu cennet gibi yurdu

Gül devrini bilseydim onun, bülbül olurdum,

Ya Rab, beni evvel getirseydin, ne olurdu?..”



Haklıydın evet, gülşeni küldü bu diyarın,

Sönmüştü şen neşeleri o eski baharın.

Tan yerlerinde yaslı bulutlar sürünürdü,

Her gün batıda kanlı alevler görünürdü.



Gökler doğacak aylara hasretle bakardı,

Aysız gecenin koynuna yıldızlar akardı,

İşte bu hazan bir kara rüya gibi geçti,

Yıllar bile en korkulu rüya gibi geçti.



Görmek bugünü sence de en mutlu dilekti,

Kalsandı ne var, beklediğin gün gelecekti.

Gittin bizi öksüz gibi avare bıraktın,

Kalsandı Hatay marşını sen yazacaktın!



Gül devri onun geldi, fakat bülbülü nerde?

Yadın gibi onmaz yaralar kaldı ciğerde!



Geleceğin düşünürü Reyhanlı’dan Hüseyin Cemil Meriç de Antakya Lisesi’nin kitap ve edebiyat dostu öğrencilerinden biriydi. Mehmet Akif’in aziz hatırasına kaleme alınan bu şiir, bütün talebelere yazdırıldı ve ezberlendi.

Referandum neticeleninceye kadar, şiirleriyle milletin moralini yükselten Mehmet Akif, Mecliste, Ulu Camii ve Habibi Neccar’ın minberlerinde, mahalli basında ve okullarda sürekli olarak gündemde kaldı. Ancak batı tipi kültürel metamorfozun sancıları da başlamıştı. Bağımsız Hatay Devletinin kurulup, ilan edildiği 2 Eylül 1938 akşamı, düzenlenen altı yüz kişilik muhteşem balo (!!!), Türkiye Cumhuriyetinin İstiklal Marşıyla başladı. “Hakkıdır Hakka tapan Milletimin İstiklal!” sayhası, manifestosu ve Antakya’da ilk balo! Caz müziğiyle başlayan tango, arkasından lokomeyşın ve flamingoyla hızlanan dans neydi? Lorke ve halayımıza hiç benzemiyordu. Antakyalı genç meraklılar hayatlarında ilk defa, duvarların üzerinden balo seyrettiler. Fransız’dan kurtulmuştuk ama “bu ne perhiz– bu ne lahana turşusuydu.” Bu manşetten haberi, meraklıları Yenigün gazetesinin 3.9.1938 tarihli nüshasından iftiharla veya ibretle okuyabilirler.

Bugün köprübaşında Gündüz Sineması olarak kullanılan taş binada, Hatay Millet Meclisi 8 Eylül 1938 günü toplandı. Genel kurulda yapılan görüşmelerde Hatay halkının da bir milli marşı olması gerektiği vurgulandı. Türkiye Cumhuriyetinin Milli Marşının Hatay için aynen kabul edilmesi teklifi, oy birliğiyle ve ayakta alkışlarla kabul edildi. Bu tarihten itibaren Hatay’ın resmi dairelerinde, okullarında ve kışlalarında Akif’in yazdığı İstiklal marşı okunmaya başlandı.

Hatay, Akif’in şiirleriyle coşardı

Mehmet Akif’in vefat yıldönümlerinde mutlaka onu minnetle ve rahmetle anma törenleri Hatay’ın bütün ilçelerinde yapıldı. 27 Aralık 1938 günü yani Akif’in vefatının ikinci yıldönümünde Antakya Kız Lisesi’nde “Büyük Türk-İslam şairi ve İstiklal marşının kudretli mübdii Mehmet Akif için” sabahleyin henüz dersler başlamadan önce ilk tören yapıldı. Hatay Devleti Milletvekillerinden Arif Hikmet Süralin de katıldığı törende, öğretmenler hürriyet ve birlik üzerine konuşmalar yaparken, talebeler de önce Akif’in Antakya için yazdığı şiiri, sonra da Safahat’tan dörtlükler okudular.

Aynı gün öğleden sonra, Antakya Erkek Lisesi’nin geniş konferans salonunda daha görkemli bir tören düzenlendi. Şehrin sayılı münevverleri, Meclis Başkanı Abdulgani Türkmen, ikinci başkan Vedii Münir Karabay ve çok sayıda mebus, öğretmen ve halkın katıldığı anma töreni saygı duruşu ve İstiklal marşından sonra Akif hakkında onun şiirleriyle örülü konuşmalar başladı. Talebeler Safahat’tan derledikleri şiirlerle kitleleri coşturdular.

“…Her insan bilmelidir ki, dünyada yaşadığı her olayın fizik ötesi, ahiret hesaplaşması vardır. Bu denge ancak evrensel ahlak kurallarıyla sağlanır. Akif’e göre farklı düşüncelerle birlikte hoşgörü içinde olmak, insanın anlayışını, idrakini ve karakterini yükseltir.

Gençler için önce kitap okumak, çevreyi ve dış ülkeleri gezip-görmek, başka medeniyet mensuplarının, kültür ve hayata bakışlarını öğrenmek büyük kazançtır. Milli ve moral erdemleri zayıf insanlara güvenilmez. Akif’e göre, imanı olmayan ilim üretken değildir. Aynı şekilde ilmi temel üzere kurulu olmayan iman işe yaramaz. Akif’in yaptığı dış gözlemlere göre, şarkta insana saygı ve değer yok. İnsanlar birbirlerini dinlemiyor ve anlamıyorlar. Millet olabilmenin ve birlikte mutlu yaşamanın şartı çok çalışmak ve evrensel İslam ahlakına sahip olmaktan geçer… Hoş görülü, doğu ve batıyı tanıyan, ilim, ahlak ve teknolojiye vakıf bir nesille memleketimiz payidar olur…”

Yaşarken unutturulmak istendi

Lise müdürü Zekeriya beyin alkışlanan bu konuşmasından sonra, lise son sınıf öğrencisi Kemal Sülker “Gençlik ve Mehmet Akif” konulu tarihi konuşmasını yaptı. “…Şimdi ihtifalini yaptığımız Mehmet Akif, vefatından az önce işgalci Fransızların güvensizlik havası içinde Antakya’ya gelip dolaşmış bir halk ve hamaset şairidir. Aramızda bulunduğu sırada kendisine lakayd kalışımızı, bizden ayrıldıktan sonra aziz hatırasına kucağımızı açmakla ödüyoruz… İstiklal Marşı’nın memlekete ve milli tarihimize eşine az rastlanır bir armağan sunan Mehmet Akif, ömrü boyunca kalemini yalnız sanatı ve ideali için kullanan, maddi hayatının hırpalanmasına katlanan, fakat düşüncelerine ve imanına el sürdürmeyen bir Türk-İslam şairidir. Onun sofulukla itham edip, kıymetini hiçe sayanlar, ideal ve idealisti takdir edemeyen, davası uğruna hayatını feda edenler anlamayan zavallılardır…” Türkiye’de henüz yaşarken unutturulmak istenen ve ölü muamelesi gören Mehmet Akif, Hatay’da her yıl yapılan törenlerle rahmetle anıldı ve yaşatıldı. Antakya ziyaretinde Bereketzade Cemil Ağanın konağında sohbet sırasında Mustafa Kemal’i kastederek:

“…Eğer O, halife olmak isteseydi ilk biat eden ben olurdum ve şimdi böyle vatan hasretiyle diyar diyar sürünmezdim…”dediği, 1939 yılında İskenderun’da ve Antakya’da halk arasında konuşuldu. Ancak bir gazetede yayınlanamadı. O, Dünya İslam Birliği için Hilafet kurumunun tıpkı Vatikan gibi mutlaka yaşatılıp, ihya edilmesinin şart olduğu fikrindeydi. Bu, şairin genç nesiller tarafından ibret ve örnek alınacak siyasi bir görüşü olabilirdi.

Devlete ve millete ömrü boyunca hizmet eden Mehmet Akif, vatanperver, üretken entelektüel bir yazar, şair, siyaset adamı, idealist bir aydın, Kur’an nurunun tebliğcisi bir ahlak adamıydı. Yakın arkadaşlarından Fatin Gökmen, Onun vefatını ebcet hesabıyla mısralara döktü.



“Mum gibi yandı ciğer, çünkü vatan türküsünü

Hep geçen kapkara günlerde terennüm etti.

Çıktı “Kırklar” bir ağızdan, dediler tarihini

İçimizde vatanın şairi “AKİF” gitti…”

Mecburi sürgünden vatan topraklarına acılı dönüş

Yıllar önce Tacettin Dergahında yazdığı marşın on kıtalık tam metni içinde duaya hatta feryada dönüşen mısralar vardı:



“…Canı cananı bütün varımı alsın da Hüda,

Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda!”

On yıllık mecburi sürgünden sonra, uğruna hayatını adadığı vatan topraklarına ancak yıpratıcı bir hastalığın son günlerinde geri dönmek nasip oluyordu. Doğduğu, sokaklarında büyüdüğü gönüller sultanı İstanbul’u dünya gözüyle bir kere daha görebilmek her şeye değerdi.

İlk günlerini prenses Emine Abbas Halim’in Maçka’daki Mısır apartımanında dinlenerek geçirdi. Yoğun tedavi kürü için bazen Nişantaşı Sağlık Yurdu’na yatırıldı.

Hastalığın ağırlaşarak ilerleyişi ve tedavi için çırpınan hekimlere rağmen, tıbbın çaresiz kaldığı noktaları görüyordu. Akif daima Allah’ın merhametine sığınan tevekkül ehli bir Hak yolcusuydu. Her umutsuzluktan harikulade bir mutluluk çıkarmasını biliyordu. Ömrünün altmış üçüncü baharındaydı…

“…Ne mutlu bana, sevgili peygamberimin yaşında öleceğim !..” diyordu.

Nihayet, 27 Aralık 1936 günü ölüm meleğine teslim oldu ve Hakka yürüdü. Bu akibet, hısım-akraba ve sadık dostları tarafından bekleniyordu ama kederleri tarife sığmazdı. Gasledildi, kefenlendi ve cenaze namazı kılınmak üzere garip ve kimsesiz bir meyyit gibi İstanbul Belediyesine ait bir cenaze arabasıyla, Beyazıt Camii’ne getirilip musalla taşı üzerine bırakıldı.

Dönemin hükümetinin ilgisizliği inanılır ve affedilir gibi değildi. İstiklal marşı yazarı olan, bir milli şairi resmi törenle defnetmek akıllarına bile gelmedi.

Ancak tek atlı bir cenaze arabasıyla taşınan tabutun üzerinde Mehmet Akif’in ismini okuyan bir Tıbbiye öğrencisi, büyük bir heyecanla koşarak anfilere ve sınıflara dalıp, bu büyük insanın vefatını haber verdi. Her fakülteden üniversite öğrencileri bir anda Beyazıt meydanını doldurdular. Büyük boy ay-yıldızlı bayrakla tabutun üzeri örtüldü. Resmi ideoloji, içerde Rektörlük, dışarıda da güvenlik güçleri vasıtasıyla Üniversite öğrencilerinin cenazeye katılmalarını yasakladı. Fakat galeyana gelen milli duyguları ve Safahat şairine olan muhabbetleriyle talebelere yasak sökmüyordu.

Topluluğun içinden yükselen haykırışlarla, yol boyunca tekbirler, tehliller ve fatihalar uçuşuyordu. Beyazıt Camii’ndeki toplu cenaze namazından sonra, Edirnekapı Mezarlığı’na kadar, hiç kimse tarafından haberdar edilmeyen, davet edilmeyen, çoğunu Üniversitelilerin teşkil ettiği büyük bir konvoy, hayatı ve eserleriyle gönüllerde büyüyen Akif gibi bir büyük şahsiyeti ebedi yolculuğuna uğurladılar. Ayrılmadan önce, mezarı başında son bir kere daha, toplu halde ve gözyaşları içinde İstiklal marşını okudular. O iki tarih arasına sığmayacak kadar büyük bir sanatkar ve örnek bir ahlak adamıydı. Onu yakından tanıyan yazarlardan Mithat Cemal’in vurgusuna katılmamak mümkün değil:

“…Fetihten beri şehrin toprağına, kendi eseriyle gömülen ilk ölü."

Âkif'in Beyrut Ve Antakya Seyahati

Hazırlayan: Mehmet Sılay